AI ที่มีคนร่วมวง: แค่คนอยู่ในระบบยังไม่พอ ต้องออกแบบให้เกิดความรับผิดชอบที่แท้จริง

AI ที่มีคนร่วมวง: แค่คนอยู่ในระบบยังไม่พอ ต้องออกแบบให้เกิดความรับผิดชอบที่แท้จริง

ในโลกที่เทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ หรือ AI ก้าวหน้าอย่างรวดเร็ว การนำ Human-in-the-loop (HITL) หรือการให้มนุษย์เข้ามามีส่วนร่วมในกระบวนการตัดสินใจของ AI จึงกลายเป็นแนวคิดสำคัญที่หลายคนมองว่าเป็นหลักประกันความปลอดภัย โดยเฉพาะในระบบที่มีความสำคัญสูง และเกี่ยวข้องกับการควบคุมดูแลหลายภาคส่วน แต่การมีคนอยู่ในวงจรนั้นเพียงพอแล้วจริงหรือ

แนวคิดที่ว่ามนุษย์จะคอยกำกับดูแลและแก้ไขข้อผิดพลาดของ AI ได้นั้นฟังดูดี ทว่าในทางปฏิบัติ มักเกิดช่องว่างที่ทำให้กลไกนี้ไม่สามารถทำงานได้อย่างเต็มศักยภาพ สิ่งที่ขาดหายไปคือการออกแบบที่คำนึงถึง ความรับผิดชอบ อย่างแท้จริงตั้งแต่ต้น

เมื่อคนเป็นแค่ “ตรายาง” ให้ AI

บ่อยครั้ง ตำแหน่งของมนุษย์ใน ระบบ AI กลับกลายเป็นเพียงผู้ที่ต้องอนุมัติหรือรับรองการตัดสินใจของ AI โดยไม่ได้รับข้อมูลที่เพียงพอ ไม่มีเวลามากพอที่จะวิเคราะห์ หรือแม้แต่อำนาจที่แท้จริงในการเปลี่ยนแปลงสิ่งใด ทำให้มนุษย์กลายเป็นเพียง “ตรายาง” รับรองผลลัพธ์ที่ AI สร้างขึ้นมา

สถานการณ์เช่นนี้ไม่ได้ช่วยเพิ่ม ความรับผิดชอบ เลย เมื่อเกิดข้อผิดพลาดขึ้น ก็ยากที่จะระบุได้ว่าใครควรเป็นผู้รับผิดชอบอย่างแท้จริง มนุษย์ถูกผลักให้รับภาระความรับผิดชอบ โดยปราศจากเครื่องมือและอำนาจในการตัดสินใจที่จำเป็น การมอบหมายบทบาทเช่นนี้ จึงไม่ต่างกับการมอบหมาย ความรับผิดชอบโดยไม่มีอำนาจ ที่แท้จริงในการควบคุมผลลัพธ์

จุดอ่อนของมนุษย์ในวงจร AI

แม้มนุษย์จะมีสติปัญญาและความสามารถในการวิเคราะห์ แต่ก็มีข้อจำกัดและ อคติทางความคิด ที่อาจส่งผลกระทบต่อประสิทธิภาพในการกำกับดูแล AI ได้

หนึ่งในนั้นคือ การพึ่งพาอัตโนมัติ (Automation Bias) ซึ่งหมายถึงแนวโน้มที่จะเชื่อมั่นในการตัดสินใจของระบบอัตโนมัติมากเกินไป จนละเลยการตรวจสอบหรือการใช้ความคิดอย่างรอบคอบ นอกจากนี้ยังมี อคติยืนยัน (Confirmation Bias) ที่ทำให้มนุษย์มักจะหาข้อมูลที่สนับสนุนการตัดสินใจของ AI แทนที่จะตั้งคำถาม

ความเหนื่อยล้าจากการทำงานและแรงกดดันด้านเวลา ก็เป็นปัจจัยสำคัญที่บั่นทอนศักยภาพในการตัดสินใจของมนุษย์ หาก AI ที่เข้ามาในระบบขาด ความโปร่งใส และไม่สามารถ อธิบายได้ ว่าเหตุใดจึงตัดสินใจเช่นนั้น มนุษย์ก็ยิ่งไม่สามารถทำหน้าที่ได้อย่างมีประสิทธิภาพ และกลายเป็นว่ามนุษย์กำลังมองเข้าไปใน “กล่องดำ” เช่นเดิม

ออกแบบความรับผิดชอบในระบบ AI

เพื่อให้ Human-in-the-loop มีความหมายและทำงานได้อย่างแท้จริง จำเป็นต้องมีการ ออกแบบความรับผิดชอบ (Accountability Design) ตั้งแต่ขั้นตอนแรกของการพัฒนาและนำ ระบบ AI ไปใช้งาน

สิ่งนี้หมายถึงการกำหนด บทบาท และ ความรับผิดชอบ ที่ชัดเจนสำหรับทั้ง AI และมนุษย์ในทุกขั้นตอนการตัดสินใจ ควรมีการระบุอย่างชัดเจนว่าใครมี อำนาจตัดสินใจ ในแต่ละสถานการณ์ และใครต้องรับผิดชอบเมื่อเกิดความผิดพลาด

การ เสริมศักยภาพ ให้มนุษย์เป็นสิ่งสำคัญยิ่ง ต้องจัดหา เครื่องมือ ที่เหมาะสม การฝึกอบรม ที่เพียงพอ รวมถึงให้ข้อมูลที่ โปร่งใส และทำให้ อธิบายได้ ถึงเหตุผลเบื้องหลังการตัดสินใจของ AI เพื่อให้มนุษย์สามารถเข้าใจและตัดสินใจได้อย่างมีข้อมูลและมั่นใจ

มากกว่าแค่การแทรกแซง

การมีคนร่วมวงในระบบ AI ควรเป็นมากกว่าแค่การแทรกแซงเมื่อเกิดปัญหา แต่เป็นการสร้าง กรอบการทำงาน ที่แข็งแกร่งสำหรับการ ตรวจสอบ ติดตาม และ แก้ไขข้อผิดพลาด อย่างเป็นระบบ ควรมีการตั้งกลไกสำหรับ การประเมินผล และการปรับปรุง ระบบ AI อย่างต่อเนื่อง

มนุษย์ในวงจรควรมีบทบาทคล้ายกับนักบินในเครื่องบิน ที่แม้จะมีระบบขับเคลื่อนอัตโนมัติ แต่ก็ยังคงต้องเข้าใจกลไกทั้งหมด มีความสามารถในการควบคุมและตัดสินใจในสถานการณ์วิกฤต พร้อมที่จะเข้าควบคุมและรับผิดชอบได้อย่างเต็มที่

การรวมมนุษย์เข้ากับ AI ไม่ใช่แค่การเพิ่มขั้นตอนการอนุมัติ แต่คือการสร้าง ความปลอดภัย และ ความเชื่อมั่น ผ่านการออกแบบที่มุ่งเน้น ความรับผิดชอบ อย่างแท้จริง ซึ่งจะช่วยให้เราสามารถใช้ประโยชน์จาก AI ได้อย่างเต็มที่ โดยมีมนุษย์เป็นหลักประกันที่แข็งแกร่ง ไม่ใช่แค่ผู้ที่ต้องลงนามรับรองเท่านั้น